Được mệnh danh “Vương quốc lò gạch” Mang Thít, bởi nơi đây từng có hệ thống lò gạch tuổi đời hàng trăm năm. Được biết đến là nơi sản xuất gạch lớn nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long, nổi tiếng khắp cả nước và xuất khẩu sang nhiều nước trên thế giới.
Thời điểm năm 2010, huyện Mang Thít có 06 làng nghề sản xuất gạch gốm (02 làng nghề truyền thống sản xuất gạch - gốm, 04 làng nghề sản xuất gạch - ngói), 06 tuyến quy hoạch sản xuất gạch ngói, có tổng số 1.057 cơ sở sản xuất gạch ngói với 2.064 lò tròn truyền thống hoạt động và 40 doanh nghiệp sản xuất gốm với 421 lò nung.
Sản xuất gạch - gốm không những là thế mạnh của vùng, giải quyết việc làm cho phần lớn lao động tại địa phương mà còn đóng góp đáng kể cho tăng trưởng kinh tế của huyện Mang Thít. Không chỉ mang giá trị về kinh tế, hình ảnh những lò gạch nằm san sát nhau, nhìn từ xa giống như một “vương quốc” với hàng trăm “tòa lâu đài” nhỏ được bố trí dọc theo tuyến Kênh Thầy Cai và tỏa ra các vùng phụ cận tạo nên một bức tranh đa sắc màu tại vùng quê mộc mạc, yên bình.
Nhận thấy được tiềm năng, thế mạnh đó, UBND tỉnh Vĩnh Long ban hành Quyết định số 3502/QĐ-UBND phê duyệt Đề án Di sản đương đại Mang Thít. Theo Đề án, toàn bộ vùng di sản (khoảng 3.060 hecta) thuộc 04 xã Mỹ An, Mỹ Phước, Nhơn Phú, Hòa Tịnh và một phần vùng đệm di sản (khoảng 5.000 hecta), thuộc 02 xã An Phước và Chánh An, huyện Mang Thít làm cơ sở xác định phạm vi khoanh vùng dừng phá dỡ lò gạch và phát triển Đề án.
Với Đề án này, góp phần bảo tồn và phát triển “Vương quốc lò gạch” Mang Thít trở thành một vùng di sản đương đại có giá trị mang tầm cỡ quốc tế, một điểm đến trên bản đồ du lịch khu vực, phù hợp với chiến lược phát triển bền vững về kinh tế, xã hội của địa phương và của quốc gia trên cơ sở bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa và hệ sinh thái địa phương.
Đồng thời, tạo điểm đến hấp dẫn về du lịch, dịch vụ với chất lượng hàng đầu cả 03 khía cạnh về điểm tham quan trải nghiệm/ăn nghỉ/lữ hành; kết nối, lan tỏa tác động tới các khu du lịch, dịch vụ trên địa bàn tỉnh và các tỉnh lân cận tạo mối liên kết, cộng hưởng bền vững. Nâng cao vị thế, tiếng vang trong nước với quốc tế cho tỉnh Vĩnh Long, địa phương Mang Thít và toàn vùng đồng bằng sông Cửu Long trong lộ trình phát triển bền vững và hấp dẫn du lịch bằng sự “lột xác” qua giá trị di sản cũ sang một sự chuyển đổi sáng tạo hài hòa với tính chất đương đại. Qua đó, tạo tiền đề và hình mẫu cho các dự án đầu tư tại địa phương trên nguyên tắc lấy hệ sinh thái và văn hóa bản địa làm chân đế cho phát triển bền vững. Giải quyết việc làm và thu nhập cao, bền vững cho nền kinh tế và người dân địa phương, đảm bảo ổn định trong đời sống của người dân qua việc tái định cư tại chỗ.
Đối tượng chính của Đề án là việc bảo tồn vùng di sản đương đại Mang Thít, cụ thể là các lò gạch cần phải được bảo tồn và phát huy giá trị. Ngoài các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đã được ghi danh và công nhận, khu lò gạch Mang Thít chính là một di sản về phương thức sản xuất và công cụ sản xuất truyền thống rất độc đáo của sự kết hợp giao thoa văn hóa Kinh – Hoa - Khmer. Đây chính là giá trị cốt lõi của khu di sản,…
Bên cạnh đó, nhằm bảo tồn và phát triển “Vương quốc lò gạch”, Đề án đặt ra nhiệm vụ chủ yếu: dừng phá dỡ các lò gạch, bảo vệ nguyên trạng và phát triển văn hóa, nghệ thuật, du lịch, dịch vụ dựa trên khối di sản lò gạch và nhà xưởng; lập quy hoạch tổng thể định hướng cho toàn bộ vùng Di sản gồm vùng đệm, vùng lõi và vùng trung tâm lõi di sản,…; xây dựng các kế hoạch, đề án và chương trình đầu tư, tài trợ, hợp tác phát triển của chính quyền, các nhà đầu tư và hộ gia đình, theo đó lập quy hoạch chi tiết (1/500) đối với từng khu vực đầu tư cụ thể, nhằm phục hồi và chuyển đổi công năng của hệ thống lò gạch thành một vùng di sản đương đại có giá trị mang tầm cỡ quốc tế, hướng tới đề nghị UNESCO công nhận di sản đương đại trong bối cảnh mới.
Đồng thời, tuyên truyền, vận động người dân dừng phá dỡ, bảo tồn lò gạch; xây dựng chính sách xúc tiến đầu tư trong và ngoài nước, hỗ trợ thực hiện đầu tư một số mô hình điểm như mô hình cụm lưu trú, dịch vụ homestay; cụm xưởng nghệ thuật, nhà hàng, quán ăn, quán cafe, các địa điểm triển lãm, tổ chức sự kiện; cụm vườn cộng đồng; mô hình trình diễn nghệ thuật sắp đặt trên đất, nước, cánh đồng lúa, … Việc phát triển mới các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, du lịch, dịch vụ cần phải đạt được sự kết hợp giữa văn hóa vùng miền đặc sắc, hoạt động giải trí lành mạnh đa dạng, có chất lượng để thu hút đông đảo du khách đến tham quan.
Thời gian qua, tỉnh Vĩnh Long đã triển khai các chính sách và giải pháp để người dân đồng thuận, ngừng tháo dỡ các lò gạch nằm trong khu quy hoạch để làm tiền đề thực hiện Đề án. Nổi bật, Hội đồng nhân dân tỉnh Vĩnh Long ban hành Nghị quyết số 44/2022/NQ-HĐND quy định chính sách hỗ trợ đặc thù bảo tồn lò gạch, gốm thực hiện Đề án Di sản đương đại Mang Thít, tỉnh Vĩnh Long. Trong đó, lò loại I (là những lò còn nguyên vẹn, được hỗ trợ 15 triệu đồng/lò); lò loại II (là những lò đã hư hại hoặc phá dỡ một phần, độ cao từ 5m trở lên được hỗ trợ 10 triệu đồng/lò); lò loại III (là những lò chỉ còn là phế tích, chân lò, độ cao dưới 5m được hỗ trợ 05 triệu đồng/lò), với điều kiện hỗ trợ là các tổ chức, cá nhân phải cam kết không phá dỡ lò trong thời hạn 05 năm tính từ ngày nhận hỗ trợ. Trong khu vực triển khai Đề án có 364 hộ cam kết giữ lại 653 lò truyền thống; tính đến cuối năm 2023, Tỉnh đã hỗ trợ 357/364 cơ sở, với 639/653 lò, tổng kinh phí là 8.980.000.000 đồng. Các doanh nghiệp, các hộ sản xuất đang tiếp tục hoạt động và nỗ lực cải tiến mẫu mã, quy trình kỹ thuật nung gạch thích ứng với bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu. Những lò gạch cũ từng nhuốm màu thời gian đang dần có sự chuyển mình, thay đổi đầy hứa hẹn về sự phát triển du lịch.
Theo ông Phan Văn Giàu, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Đề án Di sản đương đại Mang Thít hướng đến mục tiêu tạo sản phẩm du lịch đặc thù của địa phương, góp phần chuyển đổi sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân. Việc thực hiện Đề án đòi hỏi có thời gian chuẩn bị, triển khai theo từng bước để tạo sự đồng thuận và cùng tham gia của người dân. Do đó, việc ban hành chính sách hỗ trợ đặc thù bảo tồn lò gạch, gốm thuộc Đề án có ý nghĩa quan trọng, nhằm hỗ trợ một phần kinh phí để người dân giữ lại các lò gạch truyền thống, giữ hiện trạng cho vùng di sản trong tương lai. Khi Đề án đã được triển khai thực hiện và có nhà đầu tư tham gia, người dân trong vùng di sản có điều kiện đưa những lò gạch truyền thống của gia đình vào hoạt động du lịch, hướng đến mục tiêu chuyển đổi sinh kế, tăng thu nhập, nâng cao đời sống.
Khách du lịch trải nghiệm, chụp ảnh với lò gạch
Để góp phần quảng bá thương hiệu “Vương quốc lò gạch” Mang Thít, thời gian qua tỉnh Vĩnh Long tổ chức nhiều hoạt động thiết thực, ý nghĩa, thu hút đông đảo người dân, du khách trong nước và quốc tế đến tham quan, thưởng ngoạn, tạo hiệu ứng tích cực về sự phát triển làng nghề gạch, gốm trong tương lai. Đơn cử như: Con đường nghệ thuật gốm đỏ Vĩnh Long, trưng bày gần 2.500 sản phẩm gốm. Công viên nghệ thuật gốm đỏ Vĩnh Long, với khuôn viên khoảng 1.500m2 với gần 500 sản phẩm gốm đỏ, chủ đề chính của công viên là dòng Kênh Thầy Cai (ngụ xã Mỹ Phước, huyện Mang Thít) nơi có hàng nghìn lò gạch, gốm bao đời nay gắn bó cùng người dân tỉnh Vĩnh Long tạo nên thương hiệu gốm đỏ Vĩnh Long mà không nơi nào có được. Con đường nghệ thuật gốm đỏ Vĩnh Long” tại Chợ Hoa Xuân “Trên bến dưới thuyền” Tết Giáp Thìn 2024 tại Quận 8, TP. Hồ Chí Minh, tái hiện lại mô hình lò gạch, mô hình Ngôi nhà gốm đỏ được mô phỏng từ ngôi nhà của ông Nguyễn Văn Buôi đã được xác lập Kỷ lục Việt Nam đối với “Ngôi nhà 3 gian 2 chái truyền thống hoàn toàn bằng gốm đỏ Vĩnh Long lớn nhất Việt Nam”.
Đặc biệt, tỉnh Vĩnh Long thực hiện Đường gốm và hoa mừng Xuân Giáp Thìn 2024, được xác lập kỷ lục “Đường gốm đỏ và hoa dài nhất Việt Nam”. Công trình có tổng chiều dài gần 700m, rộng hơn 9m, sử dụng trên 2.000 sản phẩm gốm đỏ các loại của địa phương sản xuất. Mỗi phân đoạn của đường gốm và hoa được bố trí, sắp đặt mang những thông điệp ý nghĩa riêng, thể hiện trí tuệ, bản sắc văn hóa của người Việt nói chung và người Vĩnh Long. Sự kiện nhằm tiếp tục tôn vinh tinh thần lao động cần cù, sáng tạo và bàn tay khéo léo qua bao thế hệ của người dân Vĩnh Long từ trên 100 năm nay; là tâm huyết của thế hệ đi sau mong muốn giữ gìn một làng nghề truyền thống vốn chỉ có trên vùng đất này; và hơn hết công trình nghệ thuật này là kết tinh của mong ước “vương quốc gốm đỏ” sẽ trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn, để những lò gạch rêu phong, cổ kính mang nền văn hóa Vĩnh Long đi xa hơn,…
Ngoài ra, các doanh nghiệp lữ hành trong tỉnh đã xây dựng chương trình tour đưa khách về tham quan “Di sản đương đại Mang Thít”, chương trình được chào bán cho các nhóm khách lẻ và cả cho các đối tác lữ hành lớn thị trường TP. Hồ Chí Minh. Phổ biến và được ưa chuộng nhất là chương trình tour trong ngày, sáng khởi hành từ bến cảng hành khách Vĩnh Long, thưởng thức bữa sáng trên tàu, tận hưởng cảm giác lênh đênh ngắm nhìn dòng Cổ Chiên thơ mộng, sau đó tàu rẽ vào Kênh Thầy Cai, hình bóng các lò gạch dần hiện ra trước mắt và trải dài hơn cây số, khách được tận mắt nhìn ngắm bên trong lò gạch, được trải nghiệm một số công đoạn trong quy trình sản xuất gạch, ngồi nhâm nhi tách trà và bắt đầu nghe kể câu chuyện làng nghề trăm năm của Đất và Người miền Di sản … Với tour 02 ngày 01 đêm, khách có thể chọn nghỉ đêm tại homestay cù lao An Bình. Tại đây, khách được đạp xe dạo quanh đường làng, chèo xuồng len lỏi vào các con rạch nhỏ, vào bếp nấu ăn cùng chủ nhà và thưởng thức ẩm thực miền sông nước hoặc lắng nghe giai điệu đờn ca tài tử xứ miệt vườn…Sự thân thiện mến khách đặc trưng, sự hào sảng của người Vĩnh Long sẽ mang đến cảm giác “Khi vừa đến homestay, bạn có thể là người lạ nhưng khi rời khỏi thì bạn đã là thành viên của gia đình homestay”. Tùy vào quỹ thời gian của mình mà khách du lịch có thể chọn tour trong ngày hay tour 02 ngày 01 đêm để thư giãn cuối tuần và hòa mình trong bản hợp ca đa sắc với sắc đỏ của gạch gốm, sắc xanh của rêu phong, sắc thắm của trời trong mây trắng.
Việc bảo tồn và phát triển “Vương quốc lò gạch” gắn với phát triển du lịch có nhiều yếu tố thuận lợi, trong đó phải kể đến xu hướng thích du lịch khám phá - trải nghiệm tôn vinh cái đẹp có tính tự nhiên và lịch sử văn hóa đang nở rộ trong nước và thế giới; vị trí địa lý và giao thông thuận lợi, có tính kết nối cao, có thể giúp Mang Thít trở thành một điểm du lịch đồng thời là một điểm giải trí, nghỉ dưỡng thường kỳ của người dân từ TP. Hồ Chí Minh và du khách nội địa.
Từ công tác bảo tồn ban đầu, “Vương quốc lò gạch” sẽ chuyển đổi từ đơn chức năng sang đa chức năng với các khu vực phục vụ du lịch như dịch vụ nhà hàng, homestay, bảo tàng gốm, spa chăm sóc sức khỏe, dịch vụ mua sắm sản vật địa phương và các sản phẩm nghệ thuật gốm,... hài hòa với điều kiện sinh thái địa phương. Khi đưa vào vận hành sẽ tạo động lực cho Mang Thít chuyển mình, phát huy sự độc đáo vốn có đem lại hiệu quả kinh tế, văn hóa, xã hội, sinh thái, môi trường của địa phương./.
Bài, ảnh: Hữu Thoại